ايكنجيسى: فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا إفاده ايدييور كه: صلحِ حديبيه، چندان ظاهرى إسلام عليهنده گورولمش و قُريشيلر بر درجه غالب گورونمش اولديغى حالده معنًا صلحِ حديبيه، معنوى بيوك بر فتح حكمنده اولاجق و سائر فتوحاتكۡ ده آناختارى اولاجق دييه إخبار ايدييور. فى الحقيقه، صلحِ حديبيه ايله چندان مادّى قلنج، غلافنه موقّةً قونولدى. فقط قرآنِ حكيمكۡ بارقهآسا ألماس قلنجى چيقدى؛ قلبلرى، عقللرى فتح ايتدى. مصالحه مناسبتيله بربريله إختلاط ايتديلر. محاسنِ إسلاميت، أنوارِ قرآنيه، عناد و تعصّباتِ قَوميه پردهلرينى ييرتهرق، حكمنى إجرا ايتديلر. مثلا: بر داهيهِٔ حرب اولان خالد بن وليد و بر داهيهِٔ سياست اولان عَمر ابن العاص گبى، مغلوبيتى قبول ايتمهين ذاتلر، صلحِ حديبيه ايله جلوهسنى گوسترن سيفِ قرآنى اونلرى مغلوب ايدوب، مدينهِٔ منوّرهيه كمالِ إنقياد ايله إسلاميته گردندادهِٔ تسليم اولدقدن صوكۡره حضرتِ خالد، بر "سيف اللّٰه" شكلنه گيردى و فتوحاتِ إسلاميهنكۡ بر قلنجى اولدى.
مهمّ بر سؤال: فخر العالمين و حبيبِ ربّ العالمين حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامكۡ صحابهلرينكۡ، مشركينه قارشى اُحُدكۡ نهايتنده و حُنَيْنكۡ بدايتنده مغلوبيتنكۡ حكمتى نهدر؟
الجواب: مشركلر ايچنده، او زمانده صفِّ صحابهده بولونان أكابرِ صحابهيه إستقبالده مقابل گلهجك حضرتِ خالد گبى چوق ذاتلر بولونديغندن، شانلى و شرفلى اولان إستقباللرى نقطهِٔ نظرنده بتون بتون عزّتلرينى قيرمامق ايچون، حكمتِ إلٰهيه، حسناتِ إستقباليهلرينكۡ بر مكافاتِ معجّلهسى اولارق ماضيده اونلره ويرمش، بتون بتون عزّتلرينى قيرمامش. ديمك ماضيدهكى صحابهلر، مستقبلدهكى صحابهلره قارشى مغلوب اولمشلر. تا او مستقبل صحابهلر، برقِ سيوف قورقوسيله دگل، بلكه بارقهِٔ حقيقت شوقيله إسلاميته گيرسين و او شهامتِ فطريهلرى چوق ذلّت چكمهسين.
اوچنجيسى: لاَ تَخَافُونَ قيديله إخبار ايدييور كه: "سزلر أمنيتِ مطلقه ايچنده كعبهيى طواف ايدهجكسكۡز." حالبوكه جزيرة العربدهكى بدوى أقوام، چوغى دشمن اولمقله برابر، مكّه أطرافى و قُريش قبيلهسى قسمِ أعظمى دشمن ايكن، ياقين بر زمانده هيچ خوف حسّ ايديلمزكن كعبهيى طواف ايدهجكسكۡز إخباريله جزيرة العربى إطاعت آلتنه و بتون قُريشى إسلاميت ايچنه و أمنيتِ تامّه وضع ايديلمهسنه، دلالت و إخبار ايدر. عينًا خبر ويرديگى گبى وقوعه گلمشدر.
دردنجيسى: هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ كمالِ قطعيتله إخبار ايدييور كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامكۡ گتيرديگى دين، عموم دينلره غلبه چالاجق." حالبوكه او زمانده يوزر ميليون تبعهسى بولونان نصارا و يهودى و مجوسى دينلرى و روما، چين و ايران حكومتى گبى يوزر ميليون تبعهسى بولونان جهانگير دولتلركۡ أديانِ رسميلرى ايكن، كندى كوچك قبيلهسنه قارشى تام غلبه ايدهمهين بر وضعيتده بولونان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامكۡ گتيرديگى دين، عموم دينلره غالب و عموم دولتلره مظفّر اولاجغنى إخبار ايدييور. هم غايت وضوح و قطعيتله إخبار ايدييور. إستقبال، او خبرِ غيبىيى، بحرِ محيطِ شرقيدن بحرِ محيطِ غربىيه قدر إسلام قلنجنكۡ اوزاماسيله تصديق ايتمشدر.
بشنجيسى: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا إلى آخر... شو آيتكۡ باشى، صحابهلركۡ أنبيادن صوكۡره نوعِ بشر ايچنده أكۡ ممتاز اولدقلرينه سبب اولان سجاياىِ عاليه و مزاياىِ غاليهيى خبر ويرمكله، معناىِ صريحيله؛ طبقاتِ صحابهنكۡ إستقبالده متّصف اولدقلرى آيرى آيرى ممتاز خاص صفتلرينى إفاده ايتمكله برابر، معناىِ إشاريسيله؛ أهلِ تحقيقجه وفاتِ نبويدن صوكۡره مقامنه گچهجك خلفاىِ راشدينه خلافت ترتيبى ايله إشارت ايدوب هر بريسنكۡ أكۡ مشهور مدارِ إمتيازلرى اولان صفاتِ خاصّهيى دخى خبر ويرييور. شويله كه:
وَالَّذِينَ مَعَهُ معيتِ مخصوصه و صحبتِ خاصّه ايله و أكۡ أوّل وفات ايدهرك ينه معيتنه گيرمكله مشهور و ممتاز اولان حضرتِ صدّيقى گوسترديگى گبى، اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ ايله إستقبالده كُرهِٔ أرضكۡ دولتلرينى فتوحاتيله تيترهتهجك و عدالتيله ظالملره صاعقه گبى شدّت گوسترهجك اولان حضرتِ عُمَرى گوسترر. و رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ايله إستقبالده أكۡ مهمّ بر فتنهنكۡ وقوعى حاضرلانيركن كمالِ مرحمت و شفقتندن إسلاملر ايچنده قان دوكولمهمك ايچون روحنى فدا ايدوب تسليمِ نفس ايدهرك قرآن اوقوركن مظلومًا شهيد اولماسنى ترجيح ايدن حضرتِ عثمانى ده خبر ويرديگى گبى، تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا سلطنت و خلافته كمالِ لياقت و قهرمانلقله گيرديگى حالده و كمالِ زهد و عبادت و فقر و إقتصادى إختيار ايدن و ركوع و سجودده دوامى و كثرتى هركسجه مصدّق اولان حضرتِ علىنكۡ (رض) إستقبالدهكى وضعيتنى و او فتنهلر ايچندهكى حربلريله مسئول اولماديغنى و نيّتى و مطلوبى فضلِ إلٰهى اولديغنى خبر ويرييور.
آلتنجيسى: ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ فقرهسى، ايكى جهت ايله إخبارِ غيبيدر.
برنجيسى: حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام گبى اُمّى بر ذاته نسبةً غيب حكمنده اولان توراتدهكى أوصافِ صحابهيى خبر ويرييور. أوت توراتده (اون طوقوزنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) آخر زمانده گلهجك پيغمبركۡ صحابهلرى حقّنده توراتده بو فقره وار: "قدسيلركۡ بايراقلرى برابرلرندهدر." يعنى اونكۡ صحابهلرى أهلِ طاعت و عبادت و أهلِ صلاحت و ولايتدرلر كه، او وصفلرى "قدسيلر" يعنى "مقدّس" تعبيريله إفاده ايتمشدر. توراتكۡ پك چوق آيرى آيرى لسانلره ترجمه ايديلمسى واسطهسيله او قدر تحريفات اولديغى حالده، شو سورهِٔ فتحكۡ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ حكمنى متعدّد آياتيله تصديق ايدييور.
ايكنجى جهت إخبارِ غيبى شودر كه: مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ فقرهسيله إخبار ايدييور كه: "صحابهلر و تابعينلر، عبادتده اويله بر درجهيه گلهجكلر كه، روحلرندهكى نورانيت، يوزلرنده پارلايهجق و جبههلرنده كثرتِ سجوددن حاصل اولان بر خاتمِ ولايت نوعنده آلنلرنده سكّهلر گورونهجك." أوت إستقبال بونى وضوح ايله و قطعيت ايله و پارلاق بر صورتده إثبات ايتمشدر. أوت او قدر عجيب فتنهلر و دغدغهِٔ سياست ايچنده، گيجه و گوندوزده زين العابدين گبى بيكۡ ركعت نماز قيلان و طائوسِ يمنى گبى، قرق سنه ياتسو آبدستيله صباح نمازينى أدا ايدن چوق مهمّ پك چوق ذاتلر، مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ سرّينى گوسترمشلردر.
برنجيسى: نبىِّ امّىيه نسبةً غيب حكمنده اولان، إنجيلكۡ صحابهلر حقّندهكى إخبارينى إخباردر. أوت إنجيلده، آخر زمانده گلهجك پيغمبركۡ (عصم) وصفنده مَعَهُ قَضِيبٌ مِنْ حَدِيدٍ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ گبى آيتلر وار. يعنى: حضرتِ عيسى (عس) گبى قلنجسز دگل، بلكه صاحب السيف بر پيغمبر گلهجك، جهاده مأمور اولاجق و اونكۡ صحابهلرى دخى، قلنجلى و جهاده مأمور اولاجقلردر. او قضيبِ حديد صاحبى، رئيسِ عالم اولاجق. چونكه إنجيلكۡ بر يرنده دير: "بن گيدييورم، تا عالمكۡ رئيسى گلسين." يعنى: عالمكۡ رئيسى گلييور. ديمك اولويور كه؛ إنجيلكۡ بو ايكى فقرهسندن آكۡلاشيلييور كه: صحابهلر، چندان مبدأده آز و ضعيف گورونهجكلر. فقط چكردكلر گبى نشو و نما بولارق يوكسلوب قالينلاشوب قوّتلشهرك، كفّاركۡ غيظلرينى اونلره يوتقونديروب بوغديرهجق وقتده، قلنجلريله نوعِ بشرى كنديلرينه مسخّر ايدوب، رئيسلرى اولان پيغمبركۡ (عصم) ايسه، عالمه رئيس اولديغنى إثبات ايدهجكلر. عينًا شو سورهِٔ فتحكۡ آيتنكۡ مئالنى إفاده ايدييور.
ايكنجى وجه: شو فقره إخبار ايدييور كه: صحابهلر چندان آزلغندن و ضعفندن صلحِ حديبيهيى قبول ايتمشلر؛ ألبته، هر حالده آز بر زماندن صوكۡره سرعةً اويله بر إنكشاف و إحتشام و قوّت كسب ايدهجكلر كه، روىِ زمين تارلاسنده دستِ قدرتله أكيلن نوعِ بشركۡ او زمانده غفلتلرى جهتيله قيصه، قوّتسز، ناقص، بركتسز سنبللرينه نسبةً غايت يوكسك و قوّتلى و ميوهدار و بركتلى بر صورتده چوغالاجقلر و قوّت بولاجقلر و حشمتلى حكومتلرى غبطهدن، حسددن و قيصقانجلقدن گلن بر غيظ ايچنده بيراقهجقلر. أوت إستقبال، بو إخبارِ غيبىيى چوق پارلاق بر صورتده گوسترمشدر.
شو إخبارده خفى بر ايما داها وار كه: صحابهيى توصيفاتِ مهمّه ايله ثنا ايدركن، أكۡ بيوك بر مكافاتكۡ وعدى، مقامجه لازم گلديگى حالده، مَغْفِرَةً كلمهسيله إشارت ايدييور كه: إستقبالده صحابهلر ايچنده فتنهلر واسطهسيله مهمّ قصورلر اولاجق. چونكه مغفرت، قصوركۡ وقوعنه دلالت ايدر. و او زمانده صحابهلر نظرنده أكۡ مهمّ مطلوب و أكۡ يوكسك إحسان، "مغفرت" اولاجق و أكۡ بيوك مكافات ايسه؛ عفو ايله، مجازات ايتمهمكدر. مَغْفِرَةً كلمهسى، ناصل بو لطيف ايمايى گوسترييور. اويله ده سورهنكۡ باشندهكى لِيَغْفِرَلَكَ اللّٰهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ جملهسيله مناسبتداردر. سورهنكۡ باشى، حقيقى گناهلردن مغفرت دگل؛ چونكه عصمت وار، گناه يوق. بلكه مقامِ نبوّته لايق بر معنا ايله پيغمبره مژدهِٔ مغفرت و آخرنده صحابهلره مغفرت ايله مژده ايتمكله، او ايمايه بر لطافت داها قاتار.
ايشته آخرِ فتحكۡ مذكور اوچ آيتى، اون وجوهِ إعجازندن يالكۡز إخبارِ غيبى وجهنكۡ چوق وجوهندن يالكۡز يدى وجهنى بحث ايتدك. جزءِ إختيارى و قدره دائر يگرمى آلتنجى سوزكۡ آخرنده، شو آخركى آيتكۡ حروفاتنكۡ وضعيتندهكى مهمّ بر لمعهِٔ إعجازه إشارت ايديلمشدر. بو آخركى آيت، جملهلريله صحابهيه باقديغى گبى، قيدلريله دخى ينه صحابهنكۡ أحوالنه باقييور. و ألفاظيله، صحابهنكۡ أوصافنى إفاده ايتدكلرى گبى، حروفاتيله و او آيتدهكى حروفاتكۡ تكرّرِ عدديله ينه أصحابِ بدر، اُحُد، حنين، صفّه، رضوان گبى طبقاتِ مشهورهِٔ صحابهده بولونان ذاتلره إشارت ايتدكلرى گبى، علمِ جفركۡ بر نوعى و بر آناختارى اولان توافق جهتيله و أبجد حسابيله داها چوق أسرارى إفاده ايدييور.
سورهِٔ فتحكۡ آخرندهكى آيتكۡ معناىِ إشاريسيله ويرديگى إخبارِ غيبى مناسبتيله؛ گلهجك آيتده عين خبر، عين معناىِ إشارى ايله ويرديگى مناسبتله بر نبذه اوندن بحث ايديلهجك.